Ik wil beginnen met een hand. Het is de hand van Kaltrina. Ze zit in een rolstoel in de leefruimte van een woonzorgcentrum in Gent. Kaltrina kijkt altijd boos. Haar medebewoners hebben hun rollators tussen haar en zichzelf geplaatst, als een soort verdedigingsmuur.
Kaltrina’s staalblauwe ogen priemen door alles en iedereen heen. Haar witte haren staan wild op haar hoofd. Twee doorleefde handen liggen gebald op het tafeltje voor haar, ze omklemmen een plastic tuimelbeker met een wegwerprietje erin. Ze heeft dementie, en ze spreekt alleen Albanees.
Ik spreek geen Albanees. Ik doe vrijwilligerswerk in dit woonzorgcentrum. Enkele maanden later zal ik aan de opleiding verpleegkunde beginnen. De twintig jaar daarvoor werkte ik in de cultuursector.
Ik heb geen idee van wat ik aan het doen ben. Ik heb ergens gehoord dat mensen met dementie een aanraking soms als bedreigend kunnen ervaren. Hun brein heeft meer tijd nodig om te begrijpen wat er gebeurt. Een voorzichtig uitgestoken hand kan bij hen aankomen als iets wat plots en zonder waarschuwing op hen afkomt, een bedreiging van formaat.
Dus raak ik Kaltrina niet aan. Ik kniel naast haar rolstoel en leg mijn hand naast de hare op het tafeltje. Vervolgens doe ik niets. Een paar seconden later legt Kaltrina haar hand op de mijne. Ze kijkt me aan, en schenkt me de mooiste glimlach die ik ooit heb gekregen. Kamerbreed en zonder tanden. Daarna begint ze te praten. Een stortvloed aan Albanese woorden, denk ik, stroomt door de ruimte.
Ik begrijp er geen letter van. En ik knik. Ik kijk haar aan. Ik antwoord. Zij vertelt verder. We praten minutenlang, zonder iets te zeggen. Kaltrina lacht, ik lach, de medebewoners achter hun verdedigingsmuur van rollators lachen mee.
Het is een gesprek dat louter vorm is. Maar het werkt.
Kaltrina’s ogen worden een beetje vochtig, en ik geloof de mijne ook.
Misschien begon daar al mijn opleiding tot verpleegkundige. Niet op het moment dat ik leerde hoe het hart werkt of wat het verschil is tussen een virus en een bacterie. Niet bij mijn eerste bloedafname, mijn eerste infuus. Niet toen ik worstelde met mijn eerste paar steriele handschoenen of met het woord ‘adrenocorticotroop hormoon’. Maar daar, naast Kaltrina, toen ik mijn hand op haar tafeltje legde, en wachtte. Dat wachten blijkt moeilijker dan ik dacht.
Als verpleegkundige ben je vooral dingen aan het doen, en dat was ook exact de reden waarom ik na twintig jaar in de kunsten de overstap naar verpleegkunde wilde maken. Ik had nood aan heel concrete, tastbare, vatbare dingen. Mensen wassen, medicatie toedienen, observeren, rapporteren, sondes plaatsen, hechtingen verwijderen, wonden verzorgen, urinestalen afnemen, kinderen kalmeren.
In mijn ontmoeting met Kaltrina leerde ik al snel dat er soms juist veel kracht schuilt in het ophouden met altijd iets te willen doen.
***
Ik denk aan Emine, een hoogbejaarde Turkse vrouw die ik ontmoet tijdens mijn eerste ziekenhuisstage. Ook met haar deel ik geen taal.
Wanneer ik haar kamer binnenkom, ligt ze niet in bed. Ze zit ook niet in de zetel. Ze zit wijdbeens gehurkt op het voetenbankje vóór de zetel. Ze draagt verschillende rokken over elkaar, stevige klompen en een kleurrijke hoofddoek. In haar hand klemt ze een houten stok. Ze glimlacht.
Ik kijk als een toeschouwer, met al mijn gebreken, mijn filters en die eeuwige vermaledijde bias, ik dwaal af naar mijn gedachten over ik als witte man die kijkt naar een Turkse vrouw en…Achter mij komt een verpleegkundige binnen, mijn stagementor, ze schrikt, en zegt: “Oh, mevrouw, maar dat gaan we hier zo niet doen!”Voor ik het weet, help ik Emine mee van het bankje in de zetel. Haar voeten worden op het voetenbankje gezet.
Zo doen we dat hier.
Emine kijkt me verbaasd aan. En ik denk: nee, zo doen we dat hier helemaal niet. Want Emine deed het anders. En juist dat vond ik met mijn kunstige blik zo interessant, het contrast, het gevoel dat er iets niet helemaal klopte en dat het tóch klopte.
Zorginstellingen zijn opgetrokken uit regels en gewoonten waarvan soms niemand nog weet waarom ze precies bestaan. Mensen worden gewassen omdat het tijd is om ze te wassen. Ze eten wanneer de plateaus worden opgediend, en ze stoppen met eten wanneer de plateaus weer worden afgeruimd. Ze gaan zitten op de plekken die daarvoor bedacht zijn.
De systemen zijn overal. Kledingautomaten, uurroosters, medicatieschema’s, zorgschalen, elektronische patiëntendossiers, staande orders, protocollen, patiënten-tevredenheids-enquetes. Ze zijn nodig. Zonder systemen valt een ziekenhuis uit elkaar.
Maar ondanks al die systemen moet iemand Emine blijven zien.
Niet als een patiënt die een andere taal spreekt, of die niet wil meewerken, of die niet weet waar ze precies is en waarom, maar als een vrouw die misschien heel haar leven zo heeft gezeten. Als iemand die een geschiedenis heeft die wij niet kennen, niet kunnen kennen zelfs, en die er al lang was voordat wij met onze zetel, ons voetenbankje en onze goede bedoelingen gezwind haar kamer binnenwandelden.
***
Ik denk ook aan Paul.
Paul is achtentachtig en ligt bijna altijd op zijn rug naar het plafond van zijn kamer in het woonzorgcentrum te staren. Op zijn televisie speelt Bumba. Het geluid staat hard. Paul zegt nooit iets. Op een dag zie ik een gouden leeuwenkop aan een ketting rond zijn hals. Ik vraag hem wat het betekent.
“Dat is een leeuw zonder tanden,” zegt hij, zelf ook zonder tanden. Het is een herinnering aan het toneelstuk Ne leeuw zonder tanden van Romain Deconinck. Paul was vroeger vaste gast bij de Minardschouwburg, de thuisbasis van Deconincks volkstoneel in Gent. Hij zag al zijn stukken.
Plots ligt daar niet langer een oude man naar het plafond te staren. Ik zie een veel jongere Paul, opgekleed in de Minard, ik hoor geen Bumba meer maar het nerveuze geroezemoes en het geklingel van bierglazen, wachtend tot het doek opengaat.
De volgende dag neem ik een documentaire over Romain Deconinck mee. Ik bekijk hem samen met Paul op mijn laptop. Paul klaart helemaal op, hij herkent iedereen op de beelden en begint honderduit te vertellen.
Ik maak een nota in zijn dossier, anders bestaat mijn actie niet. Ik aanhoor de bedenking van mijn stagementor: ze vindt mijn bedoeling lovenswaardig, maar ik moet begrijpen dat dit eigenlijk niet kan, want we kunnen het niet voor iedereen doen.
Exact dat is het moment waarop de zorg verschraalt. Het moment waarop we dingen niet meer doen omdat we ze niet voor iedereen kunnen doen. Het moment waarop ons zorgzaam handelen niet meer gevoed wordt door onze verbeelding, maar beknot wordt door de drang naar uniformiteit en efficiëntie.
***
En dan beland ik bij Villa Voortman, een ontmoetingshuis voor mensen met een dubbeldiagnose. Ze combineren middelenmisbruik met psychische kwetsbaarheid, vaak psychose, en kunnen of willen niet meer terecht in de reguliere hulpverlening.
Ik zit op een bank in het park naast Danny. Naast ons torent een ziekenhuis boven de stad uit. Daarbinnen rinkelen urgente telefoons. Er zijn spoedgevallen, operaties, bloedafnames, prioriteiten en zorgplannen. Alles is dringend.
Danny en ik drinken koffie.
Hij heeft een blauw oog en een lelijke schaafwonde op zijn arm. Ik denk aan mijn lessen wondzorg. Ik loer stiekem naar zijn wonde en analyseer ze vanop afstand. Ik denk na over ontsmetten, granulatieweefsel, fibrine, verbandkeuze, infectietekenen en rapportage. Voor in het dossier.
Maar er is geen dossier.
Er is zelfs geen verpleegpost waarin ik een dossier zou kunnen gaan zoeken. Ik heb geen materiaal bij me en Danny heeft ook niet gevraagd om zijn wonde te verzorgen. Dus zitten we daar.
We drinken koffie. Danny rookt. Hij tokkelt wat op zijn gitaar. We kijken naar de ambulances. Er valt soms een woord, maar we zeggen eigenlijk niets. En ik vind dat moeilijk. Waar is het plan? Wat is het doel? Wat heb ik hier aan het einde van de dag bereikt?
Wanneer ik toch voorzichtig naar zijn problemen pols, onderbreekt Danny me. “Ik voel dat je bezorgd bent,” zegt hij. “En ik snap dat wel. Maar ik wil het niet. Ik trek mijn plan, laat mij maar doen.” Dus laat ik hem doen.
We drinken verder koffie.
Misschien is dat niets, misschien is het ook alles, misschien is het vooral erkennen dat de ander er is. Niet als een verzameling problemen die moet worden opgelost, niet als een diagnose of een taak op een lijst, maar als iemand die misschien iets anders nodig heeft dan wat wij zo graag willen geven.
Het is loslaten, geen controle. Het is soms gewoon naast Danny gaan zitten en weten dat hij straks opnieuw vertrekt, de wijde wereld in, met dezelfde problemen als toen hij aankwam, maar wel wetend dat iemand die dag de moeite heeft genomen om gewoon naast hem te blijven zitten.
Het betekent dat je bezorgdheid niet verwart met het recht om in te grijpen.
***
Het betekent dat je wacht tot Kaltrina haar hand op de jouwe legt.
***
Misschien ben ik door de zorg ook anders naar kunst gaan kijken. Minder naar wat ze zegt en meer naar wat ze mogelijk maakt. Een kunstwerk wast geen mensen, het dient geen medicatie toe, het geneest geen wonden en het vult geen patiëntendossiers in.
Het lost niks op.
Maar het kan wel een ruimte openen waarin iemand even anders naar zichzelf of naar de wereld kijkt. Het kan iets naast de werkelijkheid zetten. Geen oplossing, maar een tegenbeeld. Een plaats waar iets mogelijk wordt wat voorheen onmogelijk leek.
Misschien zijn kunst en zorg daar het dichtste bij elkaar. Op dat magische punt waar iemand gewoon kan verschijnen, onverwacht, onvolledig, en op zijn eigen voorwaarden.
Kaltrina als een vrouw die lacht, en verhalen vertelt.
Paul in de Minardschouwburg, een bulderlach die tegen de muren van het theater kaatst, een liefde voor verbeelding.
Emine die heel goed weet wat ze wil en waarom.
Danny die geen hulp nodig heeft maar wel vrijheid en soms iemand die er gewoon is.
Niet iemand die vraagt: kan ik u redden?
Niet: kan ik uw leven herstellen?
Zelfs niet altijd: kan ik u helpen?
Maar eenvoudigweg: mag ik even naast u komen zitten?
We lossen niets op.
We drinken koffie.
We luisteren naar de sirenes en naar de stad.
We doen niets, zou je kunnen zeggen.
Maar we doen het samen.
Deze tafelrede werd uitgesproken tijdens AMOK, een festival over Kunst en Zorg, georganiseerd door Kunstencentrum Kaap en het Psychiatrisch Centrum Onze Lieve Vrouw, Brugge, op zaterdag 10.10.2026.
Geef een reactie