Over A Long Goodbye
Virtual Reality wordt steeds meer ingezet in allerlei leercontexten. Maar wat gebeurt er wanneer kunstenaars met het medium aan de slag gaan om een veel breder verhaal te vertellen waarin niet alleen de technologische mogelijkheden van VR, maar ook de kracht van de vertelling, van de esthetiek en van muziek, volop worden ingezet? Met A long goodbye creëerden Kate Voet en Victor Maes een onvergetelijke ervaring, die je blik op personen met dementie voorgoed in een plooi kan leggen die veel dieper en rijker is dan louter het label ‘dementie’.
Het gebruik van Virtual Reality in de gezondheidszorg is wijdverspreid. Als afleiding bijvoorbeeld, voor zorgvragers die kampen met angst of pijnlijke behandelingen. En ook in opleidingscontexten: bijvoorbeeld om (toekomstige) zorgverleners te trainen in communicatieve vaardigheden, of om hen te laten ervaren wat het is om met bepaalde klachten te kampen. Zo is er het zorgethisch lab Stimul dat verschillende programma’s aanbiedt, waaronder een VR-programma waarin je kan ervaren wat het is om dementie te hebben. VR biedt de mogelijkheid om ons echt onder te dompelen: de fameuze immersie die VR kan genereren, sorteert sowieso een groter effect dan duizend woorden of rollenspelen ooit zullen kunnen.
In A long goodbye gaan Kate Voet en Victor Maes nog heel wat bruggen verder. Vijf jaar lang hebben ze gewerkt aan dit onwaarschijnlijke project. Zo laten ze je niet alleen ervaren hoe het zou kunnen zijn om dement te worden: deze ervaring wordt ook nog eens geïntensiveerd met alle mogelijkheden die kunst ons biedt. De toeschouwer kruipt in de huid van de 72-jarige Ida, een begenadigd pianiste die geconfronteerd wordt met dementie. Haar prachtige, oude handen worden de jouwe, en alleen al die sensatie maakt van A long goodbye zo’n ontregelende ervaring. Het duurt niet lang alvorens je quasi samenvalt met het hoofdpersonage.
Gedurende dertig minuten dwaal je door haar wereld, je speelt piano met die prachtige oude handen, je wringt jezelf in allerlei bochten om beter te kunnen kijken welke herinneringen zich ontvouwen. Er presenteert zich een verhaal van een prachtig en rijkgevuld leven, dat echter genadeloos wegglipt. Je geeft de goudvis eten, je kijkt naar foto’s van lang geleden, je neemt de handspiegel vast, waarin je niet alleen een blik kan werpen op lang vervlogen tijden maar ook op Ida, de prachtige vrouw in wiens huid en leven je op dat moment allang verdwenen bent. De conversaties met haar partner Daniel zijn prachtige, volhardende, liefdevolle pogingen om te behouden wat wegglipt.
Narratieve verbeelding
Daarmee maken Voet en Maes gebruik van wat Martha Nussbaum (1998) zo treffend gemunt heeft als de ‘narrative imagination’, het vermogen om ons in te leven in het verhaal van iemand anders, met alles wat daarbij komt kijken: geschiedenis en context, mogelijkheden en beperkingen, kwetsbaarheden, emoties en verlangens. De narratieve verbeelding gaat dus veel verder dan louter feiten, en vormt de essentie (volgens Nussbaum) van literatuur, maar zonder twijfel ook van heel veel andere kunstvormen. Film en theater horen daar zeker bij, muziek en beeldende kunst in veel gevallen ook. Het is een van de manieren waarop ‘het wonder werkt’, zoals Pam Emmerik (2004) schreef in haar klassieke, gelijknamige essaybundel. Waar we via verbeelding een diepgaande empathie kunnen bewerkstelligen, niet alleen als een rationele of morele reflectie, maar als een echt gevoel. Je kan kapot zijn van een roman, melancholisch van een film. Of je kan overlopen van warmte en liefde voor een vrouw met dementie en haar verhaal, zoals mij in A long goodbye overkwam.
Dit project gaat over zoveel meer dan over een syndroom dat leidt tot geheugenverlies, cognitieve problemen en gedragsverandering. Het gaat over een onmogelijk maar onvermijdelijk verlangen om een leven vol herinneringen samen te houden, en om de hoop dat je daarin toch zo lang mogelijk iets moois kan blijven zien. Dat is een boodschap die niet alleen geldt voor mensen die zelf aan dementie lijden, maar nog veel meer voor wie er in de omgeving mee te maken krijgt: partners, mantelzorgers, kinderen, en niet in het minst ook zorgverleners. En precies daar schuilt een immens potentieel van dit project.
Elkaar als mensen blijven zien
Want door de pijn van het verlies is A long goodbye ook een troostrijk pleidooi om elkaar als mensen te blijven zien, en niet enkel als dragers van een ziekte. Ook in dat opzicht doet het project denken aan de gedachten van Emmerik over troost en genezing, en over hoe de kunst toont dat deze dynamieken soms net niet schuilen waar je ze het meest verwacht. Niet in het ziek zijn an sich, dus, maar veeleer in het feit dat de ziekte niet alles is, hoezeer ze ook een schaduw werpt over het leven dat ze aantast. Die sensibiliteit zou het beginpunt moeten zijn van elke intentie om mensen met dementie benaderen.
Dat je daar na het beleven van A long goodbye geen seconde meer over hoeft na te denken, heeft alles te maken met het feit dat dit kunstwerk zo goed gemaakt is. De minimalistische pianomuziek van Joep Beving is de perfecte soundtrack bij de prachtig geschilderde ruimtes waar je door dwaalt, gaande van de slaapkamer tot het raam dat uitkijkt over de stad, de prachtige vervallen concerthal of de weidse berglandschappen. De aquarellen zijn zacht en soms een beetje dromerig maar je accepteert ze zonder meer als een werkelijkheid. Over elk detail is nagedacht, de stemmen kloppen, nergens wordt het melig en toch kan je niet anders dan plaatsvervangend melancholisch worden. Wat een prachtig leven ziet Ida uit haar handen glippen, en hoe hard zijn Kate Voet en Victor Maes erin geslaagd om ons met dit leven verbonden te doen voelen.
En zo heeft iedereen met dementie een leven, dat pas voorbij is als het echt voorbij is. A long goodbye is niet gewoon een poging om ons dementie te doen ‘ervaren’, maar veel meer om ons te laten kijken naar mensen met dementie als mensen die vol in het leven staan – ook al glipt dat steeds meer uit hun handen weg. Carl Rogers (2023) schreef al in de jaren zestig over de noodzaak om anderen onvoorwaardelijk positief te accepteren. Hij heeft het over de noodzaak om achter de maskers te kijken die mensen opzetten, en op zoek te gaan naar wie ze werkelijk zijn.
Rogers ontwikkelt die gedachten in het kader van zijn theorieën over psychotherapie. Maar ook in zorgethische context zijn ze verder uitgewerkt, bijvoorbeeld in het RESPECT-model voor de zorg (Loncke et al, 2018). Dat model biedt een praktisch toepasbare toolbox aan, gevuld met basisinstrumenten zoals ‘positieve uitzonderingen’, ‘empathie’ en ‘samen op pad’. Het zijn concrete strategieën die hulpverleners in staat stellen om zorgvragers werkelijk tegemoet te komen, en niet langer te benaderen als reducerende labels – zoals dementie er ongetwijfeld een is, een masker, een label dat meer zaken verstopt dan dat het onthult.
We dragen zorg voor mensen, niet voor dragers van een ziekte of syndroom. Dat feit naar voren blijven schuiven en aldus een tegenwicht blijven bieden voor de megasystemen waarbinnen de zorg nu eenmaal is georganiseerd, zal altijd een uitdaging blijven, en misschien ook gewoon een ethische plicht. Het is de nagel waar humanitair activisten zoals Teun Toebes al een tijdlang terecht op blijven kloppen.
Op de meanderende pianoklanken van Joep Beving deemstert het levensverhaal van Ida en Daniel langzaam weg. Wat blijft hangen is dat leven, en niet de reden waarom het wegdeemstert. Hoe dominant en nietsontziend dementie als syndroom ook is, het is aan ons om te kiezen welke plaats we het uiteindelijk geven. In A long goodbye tonen Kate Voet en Victor Maes dat er achter elk ziektelabel een heel universum schuilt, met daarin oneindig veel herkenningspunten die kunnen zorgen voor verbinding. In dat opzicht is de film niet alleen een prachtige esthetische ervaring, maar ook een vurig pleidooi voor liefde, empathie en menselijkheid.
Literatuur
Emmerik, P. (2004), Het wonder werkt. Verhalen over kunst, uitgeverij Querido.
Loncke, P., Raemdonck, T., Capoen, G. (2018), Het respectboek voor de zorg. Kundig omgaan met onmacht, Lannoo.
Nussbaum, M. (1998), Cultivating humanity. A classical defense of reform in liberal education, Harvard University Press.
Rogers, C. R. (2023), Mens worden. Een visie op persoonlijke groei, uitgeverij Bijleveld, achtste druk.